Koers uitzetten voor Klein Vaarbewijs 2: kompaskoers, ware koers, variatie en deviatie

De CBR-exameneisen noemen de invloed van aard- en scheepsmagnetisme op het magnetische kompas, en de correcties die daaruit volgen bij koersen en peilingen. Als begrippen staan erbij: het magnetische en het ware noorden, variatie, deviatie en miswijzing, en de ware, magnetische en kompaskoers en -peiling. Je werkt in de kaart vraagstukken uit voor koers en positie, en verwerkt wind- en stroomgegevens.

In de toetsmatrijs zijn dat vraag 19 (koersbepaling algemeen, 1 punt), vraag 20 tot en met 22 (rekenvragen KK > WK en WK > KK: 20 zonder drift of stroom, 21 met drift, 22 met stroom en eventueel drift; 2, 3 en 3 punten) en de kaartpasvragen 24 tot en met 27.

Variatie is de hoek tussen de geografische en de magnetische meridiaan: het verschil tussen het ware en het magnetische noorden. Variatie verschilt per plaats en staat op de kaart.

Deviatie is het verschil tussen het magnetische noorden en het kompasnoorden. Deviatie hangt af van het schip zelf: onder meer de belading, de koers en de plaats van het kompas aan boord. Daarom staat deviatie niet op de kaart.

Het CBR noemt in de exameneisen ook de miswijzing; hoe het CBR dat begrip precies definieert, staat niet in de bronnen die wij gebruikten. De som van variatie en deviatie heet bij Bowditch de totale kompasfout: het verschil tussen het ware noorden en het kompasnoorden. Je noemt een fout oostelijk of westelijk, naar de kant van het ware noorden waar het kompasnoorden ligt. Bij het rekenen tel je oostelijk als plus (+) en westelijk als min (−).

Is de kompasfout oostelijk, dan wijst het kompas te laag aan ten opzichte van de ware richting; is ze westelijk, dan te hoog. Van kompaskoers naar ware koers tel je de fout dus op, met oostelijk als plus en westelijk als min. Van ware koers naar kompaskoers doe je het omgekeerde. Een kompasroos loopt van 0° tot 360°, met de klok mee van noord via oost, zuid en west.

Rekenvoorbeeld (eigen voorbeeld): je stuurt kompaskoers 080°, de variatie is 2° oost en de deviatie 3° west. De totale fout is +2 − 3 = −1, dus 1° west. De ware koers is 080° − 1° = 079°.

Een kompasroos op de kaart kan zowel ware als magnetische richtingen geven. Volgens Bowditch staan de ware richtingen aan de buitenkant van de roos en de magnetische aan de binnenkant; controleer op je eigen kaart wat bij de roos staat aangegeven. Afstanden meet je met de breedteschaal van de kaart: 1 minuut breedte is heel bijna 1 zeemijl. Op een Mercatorkaart verschilt de schaal met de breedte, dus gebruik je de breedteschaal het dichtst bij de breedte waar je meet.

Op het examen neem je daarvoor zelf een koersplotter, geodriehoek of parallelliniaal mee, en een scheepspasser of potloodpasser.

Stroom en wind zetten je schip uit de koers. Bowditch beschrijft hoe je dat tekent: zet vanaf een punt je eigen koers en vaart uit, en vanaf het eind daarvan de richting en snelheid van de stroom; de lijn van het beginpunt naar het eindpunt is wat je over de grond aflegt. Wil je juist weten welke koers je moet sturen om een gewenste koers over de grond te maken, dan zet je de stroom uit vanaf het beginpunt.

Wind duwt een schip zijwaarts van zijn koers af; volgens Bowditch raakt dat vooral zeilschepen en schepen met hoge zijkanten. Dat afdrijven door de wind noemen we hier drift (onze uitleg: de bronnen die we lazen definiëren het CBR-begrip niet). Stroom is de beweging van het water zelf, met een richting en een snelheid. De CBR-exameneisen noemen voor het examen drift en stroom, het corrigeren van die invloeden, de behouden ware koers en de grondkoers.

Onze tip: schrijf bij elke som eerst de fout op met haar teken (oost +, west −), en controleer je antwoord met een schatting: bij een oostelijke fout moet de ware koers hoger zijn dan de kompaskoers, bij een westelijke lager (let op bij het passeren van 360°/000°). Oefen het uitzetten op een echte kaart met je eigen koersplotter en passer, zodat je op het examen niet met het gereedschap hoeft te zoeken.