Noodweer en noodweerexces voor beveiligers: artikel 41 Sr
Niet strafbaar is wie een feit begaat dat geboden is door de noodzakelijke verdediging van eigen of andermans lijf, eerbaarheid of goed tegen een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding (artikel 41 lid 1 Wetboek van Strafrecht). Dat heet noodweer. Het artikel geldt voor iedereen, ook voor jou als beveiliger; een eigen, ruimere regel voor beveiligers staat er niet in.
De exameneisen van Wet- en regelgeving in het werkveld vragen dat je de strafuitsluitingsgronden overmacht, noodweer en noodweerexces kunt beschrijven en onderscheiden.
Deze pagina legt de artikelen 40 en 41 van het Wetboek van Strafrecht uit in eigen woorden, naar de tekst op wetten.overheid.nl, met artikel 7 van de Politiewet 2012, artikel 53 van het Wetboek van Strafvordering en artikel 9 van de Wet particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (Wpbr) ernaast. Wanneer een verdediging 'geboden' en 'noodzakelijk' is, beslist uiteindelijk de rechter; die rechtspraak behandelt deze pagina niet. Ze is geen juridisch advies. Examenzaal hoort niet bij SVPB en neemt geen examens af.
Laatst inhoudelijk gecontroleerd: .
De voorwaarden van noodweer (artikel 41 lid 1)
Artikel 41 lid 1 noemt in één zin alles wat er moet zijn. Ontbreekt één onderdeel, dan is het geen noodweer volgens dit artikel.
Een aanranding
Er is een aanranding: een aanval op lijf, eerbaarheid of goed. Zonder aanranding is er niets om je tegen te verdedigen.
Ogenblikkelijk
Artikel 41 vraagt een ogenblikkelijke aanranding. Naar de gewone betekenis van dat woord is een aanval die al voorbij is dat niet meer. De wet werkt dit niet verder uit; hoe de rechter het per geval beoordeelt, behandelt deze pagina niet.
Wederrechtelijk
De aanranding is wederrechtelijk: in strijd met het recht. Gebruikt een politieambtenaar geweld in de rechtmatige uitoefening van zijn functie (artikel 7 lid 1 Politiewet 2012), dan is dat geen wederrechtelijke aanranding.
Eigen of andermans lijf, eerbaarheid of goed
Je mag niet alleen jezelf verdedigen, maar ook een ander, en ook goederen. Bescherm je als beveiliger een collega of een bezoeker tegen een aanval, dan kan ook dat onder artikel 41 vallen, als aan de andere voorwaarden is voldaan.
Geboden door de noodzakelijke verdediging
De verdediging moet noodzakelijk zijn, en het feit moet daardoor geboden zijn. Hoe de rechter dat per geval beoordeelt, volgt uit rechtspraak die deze pagina niet behandelt.
Noodweerexces (artikel 41 lid 2)
Ga je verder dan de noodzakelijke verdediging, dan overschrijd je de grenzen van noodweer. Volgens artikel 41 lid 2 is die overschrijding niet strafbaar als ze het onmiddellijke gevolg was van een hevige gemoedsbeweging, een sterke emotie, die door de aanranding is veroorzaakt.
Noodweerexces kan dus alleen als er eerst een aanranding was: zonder ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding zijn er ook geen grenzen van noodzakelijke verdediging om te overschrijden.
Overmacht (artikel 40)
Niet strafbaar is wie een feit begaat waartoe hij door overmacht is gedrongen (artikel 40 Sr). Bij noodweer verdedig je je tegen een aanranding; artikel 40 noemt geen aanranding, maar een feit waartoe je door overmacht bent gedrongen.
Wat precies als overmacht telt, werkt artikel 40 zelf niet verder uit. Voor het examen moet je overmacht, noodweer en noodweerexces kunnen onderscheiden: alleen bij noodweer en noodweerexces gaat het om verdediging tegen een aanranding.
Wat dit betekent voor jou als beveiliger
Noodweer is geen bevoegdheid om geweld te gebruiken, maar een reden waarom een feit niet strafbaar is: artikel 41 begint met 'niet strafbaar is hij die'. De Politiewet 2012 geeft de politieambtenaar die is aangesteld voor de politietaak wel een bevoegdheid om in de rechtmatige uitoefening van zijn functie geweld te gebruiken (artikel 7 lid 1). Zo'n bevoegdheid voor beveiligers staat niet in de wetten op deze pagina.
Ook artikel 53 Wetboek van Strafvordering, dat je een verdachte op heterdaad laat aanhouden, zegt niet hoeveel kracht je daarbij mag gebruiken. Noodweer kan pas een rol spelen als er een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding is, bijvoorbeeld als de verdachte je aanvalt.
Handboeien draag je als beveiliger niet, tenzij de minister daarvoor toestemming heeft gegeven: daar zorgt de beveiligingsorganisatie voor (artikel 9 lid 3 Wpbr). Met die toestemming mag je, in afwachting van de politie, handboeien alleen aanleggen bij iemand die je op heterdaad hebt aangehouden, als hij probeert te ontkomen of een gevaar vormt voor zijn eigen of andermans leven of veiligheid, en dat niet op een andere manier kan worden voorkomen. Het gebruik moet redelijk en gematigd zijn, en je meldt het aan de opsporingsambtenaar aan wie je hem overdraagt (lid 4 en 5).
Veelgestelde vragen
Mag een beveiliger geweld gebruiken?
Een eigen bevoegdheid om geweld te gebruiken, zoals de politie die heeft in artikel 7 van de Politiewet 2012, staat voor beveiligers niet in de wetten op deze pagina. Wie zich verdedigt tegen een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding van eigen of andermans lijf, eerbaarheid of goed, is niet strafbaar als het feit geboden was door de noodzakelijke verdediging (artikel 41 lid 1 Sr). Dat geldt voor iedereen, ook voor een beveiliger.
Wat is het verschil tussen noodweer en noodweerexces?
Bij noodweer blijft je verdediging binnen wat de noodzakelijke verdediging gebiedt (artikel 41 lid 1 Sr). Bij noodweerexces ga je over die grenzen heen, als onmiddellijk gevolg van een hevige gemoedsbeweging die door de aanranding is veroorzaakt; ook die overschrijding is niet strafbaar (lid 2).
Mag ik ook een ander verdedigen?
Ja. Artikel 41 Sr noemt de verdediging van eigen of eens anders lijf, eerbaarheid of goed.
Is het noodweer als de aanval al voorbij is?
Artikel 41 Sr vraagt een ogenblikkelijke aanranding, en een aanval die al voorbij is, is dat naar de gewone betekenis van het woord niet meer. De wet werkt het niet verder uit; de rechter beoordeelt het per geval.
Wat is overmacht?
Volgens artikel 40 Sr is niet strafbaar wie een feit begaat waartoe hij door overmacht is gedrongen. Anders dan bij noodweer noemt dat artikel geen aanranding.
Deze uitleg is door Examenzaal opgesteld. We gebruiken de tekstversie van de Wpbr van 1 juli 2025 en het Wetboek van Strafvordering van 1 juli 2026 en het Wetboek van Strafrecht van 1 juli 2026 en de Politiewet 2012 van 12 juni 2026. De informatie van SVPB hebben we gecontroleerd op 7 november 2026. Examenzaal is een onafhankelijke aanbieder van oefenmateriaal. Lees hoe ons materiaal wordt gecontroleerd. Zie je een fout? Meld die aan ons.
Bereid je voor op het volledige oefenexamen
Maak een volledig oefenexamen met 40 vragen in SVPB-formaat, of bekijk eerst de examenopbouw. Je uitslag (geslaagd of niet, je score en per vraag de uitleg) bekijk je na het inleveren met volledige toegang: € 14,95 incl. btw, eenmalig, geen abonnement.